Νέοι και Πολιτική: Αποστασιοποίηση ή Ανασύνταξη;

Η σχέση των νέων με την πολιτική στην Ελλάδα σήμερα μοιάζει περισσότερο με σιωπηλό διαζύγιο παρά με θυελλώδη αντιπαράθεση. Δεν πρόκειται για ένα ξέσπασμα που εκφράζεται με κινητοποιήσεις ή αγανακτισμένες φωνές, αλλά για κάτι πιο γειωμένο, σχεδόν μοιρολατρικό: μια σιωπηρή αποδοχή ότι «δεν αλλάζει τίποτα». Η φράση αυτή επαναλαμβάνεται με τέτοια συνέπεια που μοιάζει να έχει εγκατασταθεί ως γενετικός κώδικας μιας ολόκληρης γενιάς. Δεν είναι απλώς απάθεια ή κόπωση. Είναι μια βαθιά ριζωμένη πεποίθηση ότι η πολιτική είναι αποκομμένη και ότι καμία φωνή, ακόμα και η πιο καλοπροαίρετη, δεν μπορεί να τη μετακινήσει ούτε χιλιοστό.

Η γενιά που ενηλικιώθηκε μετά την κρίση του 2010, μέσα σε ένα τοπίο κατάρρευσης υποσχέσεων, μνημονιακών πολιτικών και απαξίωσης κάθε συλλογικού αφηγήματος, κουβαλάει πάνω της το αποτύπωμα μιας χώρας που δεν φρόντισε να την πείσει ότι αξίζει να συμμετάσχει. Οι θεσμοί –και πρώτα απ’ όλα τα κόμματα– φάνηκαν αδύναμοι ή απρόθυμοι να εκπροσωπήσουν τους πραγματικούς φόβους και τις ανάγκες των νέων. Αντί να εμπνεύσουν, να εκπαιδεύσουν ή να συμπεριλάβουν, περιορίστηκαν στο να ζητούν απλώς την ψήφο τους κάθε τέσσερα χρόνια, σαν μια εθιμοτυπική υποχρέωση χωρίς αντίκρισμα.

Όταν ο νέος βλέπει τους ίδιους πολιτικούς μηχανισμούς να παράγουν ξανά και ξανά τα ίδια αποτελέσματα, όταν βλέπει τα σκάνδαλα να ξεχνιούνται, τους μισθούς να μένουν στάσιμοι και τα ενοίκια να εκτοξεύονται, η απογοήτευση γίνεται ταυτότητα. Και πιο ύπουλα, γίνεται προσδοκία: ακόμα και αν ψηφίσω, ακόμα και αν ασχοληθώ, τίποτα δεν θα αλλάξει. Αυτή η προσδοκία του αδιεξόδου είναι ίσως το πιο δύσκολο πολιτικό πρόβλημα της εποχής μας – γιατί δεν είναι απλώς πολιτικό, είναι υπαρξιακό. Ακυρώνει το νόημα της ίδιας της συμμετοχής.

Η κρίση εμπιστοσύνης προς την πολιτική δεν είναι ελληνικό αποκλειστικό φαινόμενο. Σε όλο τον δυτικό κόσμο οι νέοι δυσπιστούν, περιφρονούν ή απλώς αποφεύγουν τα πολιτικά σχήματα. Όμως στην Ελλάδα έχει μια πιο ωμή μορφή. Εδώ η πολιτική συνδέθηκε με αυταπάτες, με κόστη χωρίς κέρδος, με ψέματα που ειπώθηκαν με στόμφο. Δεν είναι τυχαίο ότι όλο και περισσότεροι νέοι βλέπουν τη μετανάστευση όχι ως μια επιλογή επαγγελματικής περιπέτειας, αλλά ως μονόδρομο διαφυγής. Και μαζί με το σώμα τους φεύγει και η πίστη ότι αυτή η χώρα μπορεί να τους δώσει λόγο να μείνουν, ή να μιλήσουν.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι νέοι δεν έχουν πολιτική συνείδηση. Αντιθέτως, φαίνεται πως αναζητούν τρόπους έκφρασης έξω από τα παραδοσιακά σχήματα. Συλλογικότητες, κινήματα αλληλεγγύης, ψηφιακές καμπάνιες, ακτιβισμός για τα δικαιώματα, την κλιματική κρίση, το φύλο και τη φυλή, όλα δείχνουν ότι η επιθυμία για δικαιοσύνη, ισότητα και αλλαγή παραμένει ζωντανή. Απλώς δεν πιστεύει ότι εκφράζετε μέσω της παλιάς πολιτικής. Γιατί δεν την εμπιστεύεται. Γιατί τη θεωρεί αναποτελεσματική, κουρασμένη, ανίκανη να μιλήσει τη γλώσσα της.

Η ερώτηση δεν είναι «πώς θα πείσουμε τους νέους να ασχοληθούν με την πολιτική», αλλά «πώς θα γίνει η πολιτική άξια της ενασχόλησης των νέων». Πώς θα φτιαχτεί ένα νέο συμβόλαιο εμπιστοσύνης, που να δίνει χώρο για ουσιαστική φωνή και συμμετοχή, χωρίς διδακτισμό, χωρίς εκμετάλλευση, χωρίς να ζητά υποταγή. Η ανανέωση δεν μπορεί να είναι απλώς ζήτημα ηλικίας προσώπων, αλλά νέου τρόπου σκέψης, νέας ηθικής.

Οι νέοι δεν θα συμμετάσχουν στο πολιτικό σύστημα αν πρώτα δεν νιώσουν ότι τους ανήκει κάτι. Όχι από καθήκον, αλλά από ανάγκη να πάρουν τον έλεγχο πίσω από ένα σύστημα που τους αγνοεί. Η πολιτική δεν μπορεί να ζητά συμμετοχή αν δεν προσφέρει αντιπροσώπευση.

Ανασύνταξη, λοιπόν, μπορεί να υπάρξει. Όχι όμως επιστροφή στα παλιά. Αλλά δημιουργία νέων δομών, νέων σχέσεων, νέας πολιτικής ηθικής. Ο σπόρος είναι ήδη εκεί. Το αν θα ανθίσει, εξαρτάται από το αν η κοινωνία –και κυρίως η εξουσία– έχει τη σοφία να ακούσει την πιο ηχηρή φωνή της εποχής μας: εκείνη που δεν φωνάζει, αλλά αποσύρεται.