Οι ελληνικές φυλακές είναι ένα θέμα για το οποίο πολλοί έχουν άποψη, αλλά λίγοι πραγματική γνώση. Πίσω από ειδήσεις και τίτλους υπάρχουν άνθρωποι και ιστορίες που σπάνια φτάνουν έξω από τα τείχη των σωφρονιστικών καταστημάτων.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ένας πρώην κρατούμενος μιλά για τις συνθήκες κράτησης, την ψυχολογική πίεση, την αποξένωση και τη δύσκολη προσπάθεια να ξαναμπεί κάποιος στη ζωή μετά τη φυλακή.
Η παρακάτω συνέντευξη βασίζεται σε προσωπική μαρτυρία πρώην κρατουμένου που πέρασε αρκετά χρόνια σε ελληνικά σωφρονιστικά καταστήματα. Η ταυτότητά του παραμένει ανώνυμη για λόγους προσωπικής προστασίας και σεβασμού προς την οικογένειά του.
Η στιγμή που αλλάζει η ζωή
Ποιος ήσουν ως άνθρωπος πριν βρεθείς στη φυλακή;
Ήμουν ένας απλός άνθρωπος. Δούλευα, είχα την παρέα μου, την οικογένειά μου και σχέδια για το μέλλον. Δεν φανταζόμουν ποτέ ότι θα βρεθώ μέσα στη φυλακή. Όταν ακούς για κρατούμενους, πιστεύεις ότι αυτά συμβαίνουν σε άλλους ανθρώπους. Μέχρι να έρθει η στιγμή που αλλάζουν όλα μέσα σε μία μέρα.
Ποια ήταν η πιο δύσκολη στιγμή όταν πέρασες για πρώτη φορά την πόρτα της φυλακής;
Η πρώτη νύχτα. Εκεί καταλαβαίνεις πραγματικά τι σημαίνει να χάνεις την ελευθερία σου. Ο ήχος της πόρτας που κλείνει πίσω σου δεν ξεχνιέται εύκολα. Νιώθεις φόβο, μοναξιά και ένα βάρος που δύσκολα περιγράφεται, ακόμα κι αν γύρω σου υπάρχουν πολλοί άνθρωποι.
Πώς αλλάζει η καθημερινότητα και η ψυχολογία ενός ανθρώπου μέσα στη φυλακή;
Όταν ζεις για χρόνια μέσα σε πίεση, φασαρία, υπερπληθυσμό και ένταση, αλλάζεις χωρίς να το καταλάβεις. Στην αρχή προσπαθείς να μείνεις όπως ήσουν έξω, αλλά όσο περνάει ο καιρός κλείνεσαι περισσότερο στον εαυτό σου. Γίνεσαι πιο σκληρός, γιατί έτσι μαθαίνεις να αντέχεις εκεί μέσα.
Και μαζί με αυτό, αρχίζεις να καταλαβαίνεις την αξία μικρών πραγμάτων που έξω τα θεωρούμε δεδομένα. Ένα τηλεφώνημα, μία βόλτα, ένας καφές με τους ανθρώπους σου. Μέσα στη φυλακή αυτά αρχίζουν να μοιάζουν πολύ μεγάλα.
Τι είναι αυτό που σου έλειψε περισσότερο από την ελευθερία;
«Αυτό που μου έλειψε περισσότερο ήταν να νιώθω ότι έχω τον έλεγχο της ζωής μου. Να μπορώ να αποφασίζω μόνος για απλά πράγματα. Να δω τους ανθρώπους μου όποτε θέλω, να περπατήσω ελεύθερα, να μη ζω συνέχεια με περιορισμούς και έλεγχο.
Με τον καιρό καταλαβαίνεις ότι η ελευθερία δεν είναι μόνο να μπορείς να βγαίνεις έξω. Είναι να νιώθεις ότι ανήκεις κανονικά στη ζωή.»
Πόσο σημαντική είναι η επικοινωνία με οικογένεια και φίλους για έναν κρατούμενο;
«Η επικοινωνία με τους ανθρώπους σου είναι ό,τι πιο σημαντικό υπάρχει μέσα στη φυλακή. Είναι αυτό που σε κρατάει όρθιο ψυχολογικά. Όταν μιλάς με τους δικούς σου, έστω και για λίγα λεπτά, νιώθεις ότι δεν έχεις χαθεί τελείως από τον έξω κόσμο.
Όταν όμως περνάει καιρός χωρίς επικοινωνία, αρχίζεις να νιώθεις ότι ξεχνάς ακόμα και πώς είναι η κανονική ζωή εκεί έξω. Και αυτό είναι από τα πιο δύσκολα πράγματα για έναν κρατούμενο.»
«Η μεγαλύτερη τιμωρία δεν είναι μόνο τα κάγκελα. Είναι όταν αρχίζεις να νιώθεις ξένος απέναντι στην ίδια σου τη ζωή.»
Η κοινωνία και η ζωή μετά τη φυλακή
Πιστεύεις ότι η κοινωνία αντιμετωπίζει όλους τους κρατούμενους με προκατάληψη;
Ναι, σε μεγάλο βαθμό. Οι περισσότεροι άνθρωποι ξέρουν τη φυλακή μόνο μέσα από ειδήσεις, σειρές ή ό,τι ακούν. Βλέπουν πρώτα το λάθος και μετά τον άνθρωπο.
Σίγουρα υπάρχουν άνθρωποι που έχουν κάνει σοβαρά πράγματα. Υπάρχουν όμως και άνθρωποι που βρέθηκαν εκεί από μία κακή στιγμή ή μία λάθος επιλογή που τους άλλαξε όλη τη ζωή.
Ποιο είναι το πιο σημαντικό πράγμα που σου άφησε αυτή η εμπειρία;
«Ότι δεν μπορείς να κρίνεις εύκολα έναν άνθρωπο. Μέσα στη φυλακή γνώρισα ανθρώπους που ποτέ δεν θα φανταζόσουν ότι θα βρεθούν εκεί. Ανθρώπους με οικογένειες, δουλειές και κανονική ζωή.
Εκεί κατάλαβα και κάτι άλλο. Ότι πολλοί άνθρωποι κάνουν ένα λάθος και μετά κουβαλάνε αυτό το λάθος για όλη τους τη ζωή, ακόμα κι όταν θέλουν πραγματικά να αλλάξουν.»
Θεωρείς ότι οι φυλακές στην Ελλάδα βοηθούν πραγματικά έναν άνθρωπο να αλλάξει τη ζωή του;
«Πιστεύω ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι οι ίδιες οι συνθήκες μέσα στις φυλακές. Ο υπερπληθυσμός, η πίεση και η έλλειψη στήριξης κάνουν πολύ δύσκολη την καθημερινότητα.
Υπάρχουν άνθρωποι που περνούν χρόνια εκεί μέσα χωρίς να μάθουν μία δουλειά, χωρίς εκπαίδευση και χωρίς κάποιον να μιλήσουν πραγματικά. Υπάρχουν μέρες που δεν αντέχεται η κατάσταση εκεί μέσα.
Αν θέλουμε κάποιος να βγει από τη φυλακή και να μπορέσει να σταθεί ξανά στα πόδια του, πρέπει να του δοθεί πραγματική ευκαιρία να αλλάξει τη ζωή του. Γιατί όταν μένεις χρόνια χωρίς στόχο, χωρίς δουλειά και χωρίς να νιώθεις χρήσιμος, μετά είναι πολύ δύσκολο να ξαναμπείς στην κοινωνία.
Μέσα στη φυλακή ένας άνθρωπος θα έπρεπε να μπορεί να δουλέψει και να μάθει μία τέχνη. Αν ένας άνθρωπος νιώσει ότι ακόμα αξίζει κάτι και ότι μπορεί να κάνει μια νέα αρχή, τότε παλεύει περισσότερο να μη γυρίσει ξανά πίσω.»
Υπήρχαν άνθρωποι μέσα στη φυλακή που σε βοήθησαν ψυχολογικά;
Ναι. Μέσα στη φυλακή γνώρισα ανθρώπους που με βοήθησαν να μη χάσω την ανθρωπιά μου. Καμιά φορά μία κουβέντα ή λίγη κατανόηση μπορούν να βοηθήσουν έναν άνθρωπο περισσότερο απ’ όσο φαντάζεται κάποιος που δεν το έχει ζήσει.
Πώς φαντάζεσαι την πρώτη ημέρα μετά την αποφυλάκιση;
«Τη φαντάζομαι πολύ απλή, αλλά πολύ σημαντική για μένα. Να δω τους ανθρώπους μου, να περπατήσω ελεύθερα και να νιώσω ξανά μέρος της κανονικής ζωής.
Από την άλλη υπάρχει και φόβος. Γιατί όταν έχεις περάσει χρόνια μέσα στη φυλακή, ο κόσμος έξω συνεχίζει να αλλάζει και πολλές φορές νιώθεις ότι εσύ έχεις μείνει πίσω.»
Ποιοι είναι οι μεγαλύτεροι φόβοι ενός ανθρώπου όταν επιστρέφει στην κοινωνία;
Ότι δεν θα μπορέσει να ξανασταθεί στα πόδια του. Ότι δεν θα βρει δουλειά και ότι όλοι θα τον βλέπουν μόνο σαν πρώην κρατούμενο.
Μετά από ένα σημείο αρχίζεις να νιώθεις ότι, ό,τι κι αν κάνεις, οι άλλοι θα σε βλέπουν πάντα μέσα από το παρελθόν σου.
Αν μπορούσες να μιλήσεις σε νέους ανθρώπους που βρίσκονται σε λάθος δρόμο, τι θα τους έλεγες;
Ότι μία λάθος επιλογή μπορεί να σου αλλάξει όλη τη ζωή. Η φυλακή δεν είναι όπως τη δείχνουν στις ταινίες. Είναι μία κατάσταση που σε αλλάζει και αφήνει σημάδια μέσα σου για πολλά χρόνια.
Ποιο μήνυμα θα ήθελες να στείλεις στην κοινωνία;
«Ένας άνθρωπος μπορεί να τιμωρηθεί για τις πράξεις του. Το θέμα είναι τι άνθρωπος θα βγει μετά από τη φυλακή.
Οι περισσότεροι κρατούμενοι κάποια στιγμή θα επιστρέψουν ξανά στην κοινωνία. Αν θέλουμε μία καλύτερη κοινωνία, πρέπει να βοηθάμε έναν άνθρωπο να σταθεί ξανά στα πόδια του και όχι να τον κάνουμε να νιώθει ότι δεν έχει πια θέση μέσα σε αυτή.»
Οι συνθήκες πίσω από τα κάγκελα
Μέσα σε όσα έζησες, πιστεύεις ότι πολλοί κρατούμενοι καταφεύγουν σε ψυχοφάρμακα ή ουσίες για να αντέξουν την καθημερινότητα;
«Ναι, το βλέπεις συχνά αυτό μέσα στη φυλακή. Όταν ένας άνθρωπος ζει συνέχεια μέσα στην πίεση, στην ένταση και στις δύσκολες συνθήκες, πολλοί ψάχνουν κάτι για να αντέξουν την καθημερινότητα.
Κάποιες φορές έχω την αίσθηση ότι όλο αυτό βολεύει και το ίδιο το σύστημα, γιατί όταν οι άνθρωποι είναι ψυχολογικά χαμένοι ή μονίμως υπό καταστολή, υπάρχει λιγότερη ένταση μέσα στη φυλακή.
Η αλήθεια είναι ότι όταν ζεις χρόνια μέσα σε τέτοιες συνθήκες, πολλοί άνθρωποι δεν αντέχουν την πίεση και ψάχνουν κάτι για να ξεφύγουν έστω λίγο από όλο αυτό.»
Τι πιστεύεις ότι χρειάζεται περισσότερο να αλλάξει στις ελληνικές φυλακές;
Πρώτα απ’ όλα οι συνθήκες διαβίωσης και ο υπερπληθυσμός. Και μετά να υπάρχουν περισσότερες δυνατότητες για δουλειά, εκπαίδευση και στήριξη.
Γιατί όταν ένας άνθρωπος νιώθει ότι έχει ακόμα κάποιον στόχο και ότι η ζωή του δεν έχει τελειώσει, παλεύει περισσότερο να σταθεί ξανά στα πόδια του όταν βγει έξω.
Οι περισσότεροι άνθρωποι που μπαίνουν φυλακή κάποια στιγμή θα ξαναβγούν έξω. Το θέμα είναι τι άνθρωπος θα επιστρέψει πίσω στην κοινωνία.
Δυστυχώς η κοινωνία έχει μάθει να κρατά τους κρατούμενους και τους αποφυλακισμενους “απέναντι” αντί να φροντίζει για την ενημερωση και ευαισθητοποιηση της κοινής γνώμης αλλά και να υπάρχει πραγματική δικαιωσυνη και όχι τιμωρία. Γιατί δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι μια λάθος επιλογή μπορεί να σου αλλάξει ολη τη ζωη και εσύ να είσαι ο επόμενος κρατουμενος.